Olej silnikowy pełni wiele funkcji w silniku. Jego głównym zadaniem jest zapobieganie tarciu i zużyciu elementów silnika. Powstają one, gdy różne metalowe części silnika ocierają się o siebie, generując ciepło, tarcie, a w konsekwencji zużycie. Gdy olej silnikowy przepływa przez silnik, pokrywa i smaruje powierzchnie metalowe, tworząc warstwę ochronną, która zapobiega bezpośredniemu kontaktowi metalowych elementów, redukując tarcie i zużycie, a także rozpraszając wytworzone ciepło.

Olej silnikowy pomaga również utrzymać silnik w czystości, zapobiegając osadzaniu się zanieczyszczeń. Zawiera zaawansowane detergenty i dyspergatory, które oczyszczają i utrzymują w zawiesinie produkty spalania (takie jak krzemionka i kwasy), które nie zostały zatrzymane przez filtr oleju. Te zanieczyszczenia są usuwane podczas wymiany oleju.

Olej zapewnia również dodatkowe warstwy ochrony, takie jak cynk, który działa jako dodatek ochronny który umiejscawia się między metalowymi częściami, poprawiając ochronę przed zużyciem, szczególnie w starszych silnikach.
Poza ochroną silnika, olej zmniejsza korozję i rdzę, ograniczając dostęp tlenu do silnika i zapobiegając atakowaniu powierzchni metalowych przez kwasy powstające podczas spalania.

Olej silnikowy również:

1. Umożliwia łatwe uruchomienie silnika
Większość zużycia silnika występuje podczas rozruchu. Dlatego olej musi mieć odpowiednią niskotemperaturową lepkość, aby szybko dotrzeć do łożysk i układu zaworowego, zapobiegając zużyciu. Niektóre silniki wymagają oleju o niskiej lepkości, aby w ogóle się uruchomić.

2. Zmniejsza tarcie
Warstwa oleju redukuje tarcie, ponieważ uniemożliwia bezpośredni kontakt metal-metal. Wybór odpowiedniej lepkości jest kluczowy i zależy od typu silnika oraz zaleceń producenta. Jeśli warstwa oleju jest zbyt cienka, może generować ciepło tarcia prowadzące do zużycia silnika. Jeśli lepkość jest zbyt wysoka, silnik potrzebuje więcej energii, co zmniejsza jego wydajność. Dlatego wybór odpowiedniego oleju to balans między ochroną elementów a unikaniem nadmiernego oporu i ciepła, które mogłyby obniżyć ekonomię paliwową.

3. Chroni przed rdzą i korozją
W miarę zużywania się oleju powstają żrące produkty uboczne, dlatego olej zawiera dodatki antykorozyjne i neutralizujące kwasy, aby chronić elementy przed rdzą i korozją.
4. Jest kompatybilny z uszczelnieniami silnika
Olej musi smarować, ale nie może powodować degradacji, kurczenia się lub twardnienia powszechnie stosowanych uszczelek.

5. Zapobiega pienieniu
Piana zmniejsza właściwości smarne oleju, dlatego olej musi być odporny na pienienie lub szybko uwalniać powstałą pianę.

6. Chłodzi silnik
Co najmniej 40% chłodzenia silnika zapewnia olej, a nie układ chłodzenia z chłodnicą. Oznacza to, że olej jest stale narażony na stres termiczny (utlenianie), przenosząc ciepło z gorących punktów z powrotem do miski olejowej. Dotyczy to głównych łożysk, wału korbowego, korbowodów, innych łożysk, tłoków i przekładni rozrządu.

7. Redukuje osady w komorze spalania
Część oleju zawsze dociera do komory spalania – przez ścianki cylindrów lub zawory. Następnie spala się wraz z paliwem. Dlatego musi spalać się na tyle czysto, aby nie osadzał się na gniazdach zaworów lub tłokach, co mogłoby powodować problemy.

8. Utrzymuje komponenty silnika w czystości
Olej musi być bardzo stabilny termicznie i nie powodować tworzenia sięosadów w układzie. Ma również za zadanie utrzymywać wewnętrzne powierzchnie w czystości i zapobiegać powstawaniu szlamu. Osiąga się to dzięki kombinacji detergentów i dyspergatorów.

9. Smaruje części i zapobiega zużyciu
To podstawowa funkcja wszystkich olejów – utrzymywanie ruchomych części oddzielonych od siebie. Ogólnie im grubsza warstwa oleju, tym lepsza ochrona przed zużyciem, ale dodatki do oleju również odgrywają ważną rolę. Nowoczesne dodatki pozwalają stosować oleje o niższej lepkości, zachowując ten sam poziom ochrony.